Kako je Grenland postao deo Danske: Burna istorija ostrva na koje je Tramp bacio oko

Grenland se poslednjih nedelja ponovo našao u fokusu svetske javnosti nakon izjava američkog predsednika Donalda Trampa o mogućnosti da Sjedinjene Američke Države preuzmu ovo arktičko ostrvo od Danske. Tramp je poručio da bi se to moglo dogoditi "na ovaj ili onaj način" čak i uz vojnu opciju, čime je otvorio pitanja suvereniteta, istorijskog nasleđa i prava stanovnika Grenlanda na samoodređenje.

Da bi se razumela savremena situacija, neophodno je vratiti se unazad i sagledati dugu istoriju odnosa Grenlanda i Evrope.

Prvi dolazak Nordijaca na Grenland vezuje se za Erika Crvenog, vikinškog moreplovca koji je krajem 10. veka prognan sa Islanda. Oko 985. godine osnovao je prva naselja na jugu ostrva. Naziv "Grenland", odnosno "Zelena zemlja" odnosio se na relativno plodne južne fjordove, ali je verovatno imao i marketinšku svrhu, kako bi privukao nove doseljenike.

Ta nordijska zajednica vekovima je bila deo severnoatlantskog prostora pod norveškom vlašću, ali početkom 15. veka nestaje. Razlozi nisu do kraja razjašnjeni i obuhvataju zahlađenje klime tokom malog ledenog doba, ekonomsku izolaciju i sukobe sa Inuitima, koji su se u tom periodu proširili Grenlandom i postali dominantno stanovništvo.

Novo razdoblje počinje 1721. godine dolaskom misionara Hansa Egedea, uz podršku tadašnje danske-norveške krune. Egede je nameravao da pronađe potomke Vikinga, ali je zatekao isključivo Inuite. Njegova misija se tada usmerila na hrišćanizaciju domorodačkog stanovništva, čime je započeo kolonijalni period.

Pixabay

Tokom 18. i 19. veka Grenland je politički i ekonomski bio čvrsto vezan za Dansku, uz izraženu paternalističku kolonijalnu politiku. Nakon razdvajanja Danske i Norveške 1814. godine, Grenland je ostao pod danskom upravom. Američko priznanje danskog suvereniteta 1916. godine, u okviru kupovine Danskih Zapadnih Indija, dodatno je učvrstilo takav status.

Nemačka okupacija Danske 1940. godine dovela je Grenland u specifičan položaj. Zbog strateškog značaja ostrva, Sjedinjene Američke Države prihvatile su ponudu danskog ambasadora Henrika Kaufmana, koji je omogućio Amerikancima da koriste vojne baze. Time je započela trajna američka vojna prisutnost na Grenlandu.

Posle rata Danska je poštovala ove sporazume, a njenim ulaskom u NATO 1949. godine Grenland je postao važan deo zapadne bezbednosne arhitekture, naročito tokom hladnog rata.

Pod pritiskom Ujedinjenih nacija i procesa dekolonizacije, Grenland je 1953. godine formalno integrisan u Dansku kao njen sastavni deo i dobio je dva mesta u danskom parlamentu. Autonomija je uvedena 1979, a dodatno proširena 2009. godine, kada je Grenland stekao pravo da putem referenduma proglasi nezavisnost.

Želja za nezavisnošću i strah od nje

Profimedia

Iako istraživanja pokazuju da većina stanovnika dugoročno podržava nezavisnost, postoji i snažan strah da bi ona mogla ugroziti socijalni sistem. Ostrvo ima oko 56 do 57 hiljada stanovnika, izuzetno teške klimatske uslove i veoma je finansijski zavisno od godišnjih transfera iz Danske, koji čine gotovo polovinu javnog budžeta.

U takvom okruženju Donald Tramp je, pozivajući se na nacionalnu bezbednost, strateški položaj Grenlanda na najkraćoj ruti između Evrope i Severne Amerike, kao i bogatstvo retkih minerala, otvoreno govorio o američkom preuzimanju ostrva.

Njegova retorika označila je prekid sa dotadašnjom američko-danskom praksom poznatom kao "grenlandske karte", prema kojoj je postojanje američkih baza smatrano dovoljnim doprinosom Danske NATO-u. Umesto saradnje, Trampova administracija optužila je Dansku za neodgovornost, što je izazvalo snažne reakcije i u Kopenhagenu i u Nuku, prestonici Grenlanda.

Ankete sprovedene 2025. godine pokazuju da tek šest odsto Grenlanđana podržava pripajanje SAD, dok se tome protivi oko 85 odsto stanovništva. Sve političke stranke na Grenlandu zajednički su odbacile ideju aneksije. Istovremeno, Danska i Grenland ističu da pravo na samoodređenje mora biti temelj svake buduće odluke.

Grenland danas ima poseban status u odnosima sa Evropskom unijom kao prekomorska teritorija, a njegova budućnost ostaje otvorena između težnje ka nezavisnosti, nastavka saradnje sa Danskom i sve većih interesa velikih sila u arktičkom regionu.

Bonus video

Instalirajte našu iOS ili android aplikaciju – 24sedam Vest koja vredi