Pomen junacima: Godišnjica Javorskog rata i Kalipoljske bitke!

Danas će biti obeležena godišnjica Javorskog rata i Kalipoljske bitke iz srpsko-turskih ratova (1876-1878) ceremonijom polaganja venaca i odavanjem državnih i vojnih počasti kod spomenika junacima na lokalitetu Spomen-groblje na Javoru, uz intoniranje himne "Bože pravde".

Državnu ceremoniju, koja počinje u 11 sati, predvodiće državni sekretar Ministarstva za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja Zoran Antić, u ime Odbora Vlade za negovanje tradicija oslobodilačkih ratova Srbije.

Ceremonija polaganja venaca će biti održana u 12 časova, a vence će položiti predstavnici Ministarstva odbrane i Vojske Srbije, opština Ivanjica i Nova Varoš, te brojna boračka i udruženja za negovanje tradicija. Opelo će služiti sveštenstvo Eparhije Žičke.

Wikipedia

Ceremonija se realizuje uz podršku Sektora za boračko-invalidsku zaštitu Ministarstva za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja i Ministarstva odbrane. Godišnjica se obeležava od ove godine u skladu sa Zaključkom Vlade od 23. decembra 2023. godine, u okviru Državnog programa obeležavanja godišnjica.

Srpsko-turske ratove 1876-1877. i 1878. pokrenule su Srbija i Crna Gora s ciljem oslobođenja teritorija na kojima su pod osmanskom vlašću na Balkanu živeli Srbi, kao i dobijanja pune državne nezavisnosti. Ovim ratovima neposredno su prethodile mnoge srpske bune i ustanci na prostoru Hercegovine i Bosne još od 1852. godine, čije uzroke treba tražiti u potrebi stanovništva da obezbedi ličnu i imovinsku sigurnost, versku i nacionalnu slobodu, kao i socijalnu emancipaciju.

Osmanski feudalni poredak nije bio održiv, a mnoga nasilja koje je trpelo hrišćansko stanovništvo bila su podstrek na pobunu. Tako je u aprilu 1876. izbio i veliki ustanak na prostorima Balkana gde su živeli Bugari, koji je osmanska vojska sa neregularnim trupama surovo ugušila sprovodeći brojne svireposti.

Profimedia

Sve je to uticalo na raspoloženje javnosti i u autonomnoj Srbiji, u kojoj je maja 1876. knez Milan Obrenović pod pritiskom opšteg raspoloženja javnosti odlučio da pokrene rat protiv Turske. Pored vojnih, obavljane su i diplomatske pripreme. Austrija je jasno Srbiji stavila do znanja da bi svaki njen upad preko Drine u Bosnu bio smatran povredom interesa Habzburške monarhije. Rusija je tada savetovala Srbiji da se uzdrži od rata i uložila je diplomatske napore na obezbedi neutralnost Austrougarske.

Opšte nacionalno oduševljenje i želja da se porazi Turska bili su u to vreme veoma rašireni, tako da su Srbija i Crna Gora 15. juna 1876. u Veneciji potpisale Ugovor o savezu za rat protiv Turske. Konačno, 30. juna 1876. knez Milan Obrenović je u Deligradu kod Aleksinca zvanično objavio rat Turskoj. Međutim, slabo obučena i opremljena srpska narodna vojska nije imala veće uspehe, već je u okršajima sa brojnijom turskom vojskom pretrpela mnoge poraze. U ovom ratu u Srbiju su došli i dobrovoljci, najviše iz Rusije i Italije, ali ni oni nisu mnogo pomogli.

Rat je u zapadnoj Srbiji upamćen i kao Javorski rat, po imenu planine i fronta gde su vođene glavne borbe. Pripreme za rat sa Turskom na Zapadno-moravskom pravcu počele su izvođenjem obimnih inženjerijskih radova na utvrđivanju granice na Javoru. Ratnim planom bilo je predviđeno da se preduzme snažna ofanziva prema Sjenici i Bijelom Polju s ciljem spajanja sa crnogorskom vojskom.

Profimedia

Pošto je saopštena kneževa proklamacija za rat, Ibarska vojska koncentrisala se na Javoru južno od Ivanjice. U njenom sastavu nalazile su se Čačanska, Rudnička, Užička i Šabačka brigada i Dobrovoljački kor. Među vojnicima se nalazio i Dimitrije Mita Petrović, otac slikarke Nadežde Petrović, koji je ostavio upečatljiva lična svedočanstva o borbama, kao i niz crteža („Ratne beleške sa Javora i Toplice 1876, 1877. i 1878. Sv. 1, Događaji s Javora : 1876.” – Čačak: Narodni muzej, 1955; drugo izdanje 1996.)

Iako su mnogi u ovaj rat krenuli sa oduševljenjem, entuzijazam za borbu brzo je nestao. Glavna kolona Ibarske vojske doživela je neuspeh u frontalnom sudaru sa Turcima na Kalipolju. U borbi 6. jula 1876. palo je mnogo oficira i vojnika, a četovođa Lazar Mirković uspeo je da preotme iz ruku Turaka zarobljenu zastavu Moravskog bataljona. Komandant Ibarske vojske Franjo Zah je posle poraza smenjen, a na njegovom mestu je postavljen pukovnik Lazar Čolak-Antić.

Borbe su nastavljene. Pomoćna kolona oslobodila je Rašku, a jedan odred Ibarsku klisuru prema Kosovskoj Mitrovici. Na Javorskom frontu borbe su produžene u pograničnoj zoni zauzimanjem turskih položaja na Osman-pašinoj karauli, Vasiljevića kuli i Suvom Rtu.

U avgustu i početkom septembra 1876. Turci su posle žestokih borbi potisli srpsku vojsku na kušićske položaje, ali zbog njihove dubine dalji prodor je zaustavljen. Poraženi su na Čemernici i Pogledu. Srpska ofanziva za oslobođenje Javora ugasila se pogibijom majora Mihaila Ilića 5. septembra 1876. godine.

Profimedia

Posle poraza srpske vojske na Đunisu 29. oktobra 1876. godine, turskoj vojsci bio je otvoren put prema Aleksincu, Kruševcu i dalje prema Beogradu. Pošto je pretila opasnost da se doživi potpuni poraz, srpska strana je posredstvom ruske vlade zatražila primirje. Zahvaljujući ruskom ultimatumu, turske trupe su 1. novembra prekinule vojne operacije u Srbiji.

Velike sile su imale svoje interese na Balkanu, tako da su Rusija i Austro-Ugarska 15. januara 1877. godine potpisale tajnu Peštansku konvenciju. Austro-Ugarska se obavezala na nemešanje u slučaju rusko-turskog rata, a Rusija da neće Srbiju upotrebiti kao ratnu bazu. Rusija je takođe priznala pravo Austro-Ugarskoj da okupira Bosnu i Hercegovinu.

U slučaju propasti evropskog dela Turske bilo je predviđeno i stvaranje nezavisne albanske države. Konačno, 28. februara 1877. godine, posle dužih pregovora, u Carigradu je potpisan i Protokol mira između Srbije i Turske na bazi nepromenljivih granica iz perioda pre otpočinjanja rata.

Bonus video

Instalirajte našu iOS ili android aplikaciju – 24sedam